Om gemeenten te ondersteunen bij de inrichting van hun proces rondom de inschrijving van mensen zonder vaste verblijfplaats op een briefadres heeft Divosa een handreiking opgesteld. Divosa is de vereniging van gemeentelijke leidinggevenden in het sociaal domein. Divosa vroeg Optimalistic, bureau voor social development, de mogelijkheden voor het briefadres samen met gemeenten in kaart te brengen. ‘We willen de kwetsbare groep dak- en thuislozen zo goed mogelijk ondersteunen.’ 

Per 1 januari wijzigt de Wet Basisregistratie Personen (BRP). De huidige “kan-bepaling”, die stelt dat een gemeente ambtshalve een briefadres kan verstrekken, wordt gewijzigd naar een “moet-bepaling”. De wetswijziging zorgt ervoor dat iedereen die langer dan 4 maanden en rechtmatig in Nederland verblijft ook met een adres is ingeschreven in de BRP, waarbij de wet ervan uitgaat dat er altijd een woonadres is. Deze kleine wijziging kan volgens Martine van Ommeren, een van de oprichters van Optimalistic, echter grote gevolgen voor de uitvoering hebben. ‘Wanneer een inwoner van een gemeente een briefadres aanvraagt spelen er vaak sociale problemen. In veel gevallen gaat het dus om kwetsbare mensen. Een goede samenwerking tussen de afdelingen Burgerzaken en het sociaal domein - dus tussen rechtmatige toepassing van de wet en hulp aan kwetsbare mensen - is dan ook wenselijk. Op die manier kan een briefadres ertoe bijdragen dat een sociale situatie stabiliseert en niet escaleert.’ 

Brede aanpak 

Diederik de Klerk, procesmanager bij Divosa op het gebied van GGZ en dakloosheid, wijst in dit verband ook op de brede aanpak van de ministeries van VWS, BZK en SZW die zich onder meer richt op het voorkomen van dak- en thuisloosheid. ‘Veel dak- en thuislozen hebben weliswaar tijdelijk ergens een verblijf, maar kunnen zich daar lang niet altijd inschrijven. Daardoor missen ze voorzieningen, zoals een zorgverzekering, en lopen ze tegen problemen aan op het gebied van werk en inkomen. Dat is zeer onwenselijk. Zij zijn dan ook zeer geholpen met een briefadres.’ 

Martine Van Ommeren - oprichter van Optimalistic

Iedereen recht op BRP-inschrijving 

De wetswijziging kent een lang voortraject. ‘Al in 2016 beschreef de Nationale Ombudsman in zijn onderzoek Een mens leeft, een systeem niet het hellende vlak waarop sociaal kwetsbare mensen zich bevinden die wel ergens verblijven, maar zich niet met dat adres kunnen of willen inschrijven. Wanneer zij ook geen briefadresgever hebben kan hun situatie nijpend worden’, zegt Martine. ‘Iedereen heeft recht op inschrijving in de BRP. Als er echt geen woonadres is moet de gemeente dus inschrijven met een briefadres.’ 

Scenario’s 

Over welke mensen gaat het precies? Diederik: ‘Denk aan jongeren van 18 jaar en ouder die niet meer thuis (kunnen of mogen) wonen, niet zo snel een andere vaste woonruimte hebben en gaan logeren bij vrienden of familie. Of aan mensen die na een scheiding tijdelijk elders wonen. Ze komen bijvoorbeeld in een leegstaand gebouw op een industrieterrein of in een recreatiewoning terecht. Deze mensen mogen zich niet op dat adres inschrijven. Bijvoorbeeld omdat de inschrijving ertoe kan leiden dat het uitkeringsrecht van de hoofdbewoner verandert, of omdat het tijdelijke adres geen woonbestemming heeft. Wie zich in een dergelijke situatie bevindt, merkt dat vaak pas te laat. Mensen gaan bijvoorbeeld naar de dokter en komen er daar achter dat ze onverzekerd zijn.’ 

Interviews 

Het inschrijven van mensen zonder vaste verblijfplaats met een briefadres klinkt simpel. ‘Maar de uitvoering is weerbarstiger’, aldus Martine. ‘Gemeenten zijn bijvoorbeeld bang voor fraude. Voor de handreiking hebben we niet alleen gemeenten, maar ook dakloze mensen geïnterviewd. Zo kwamen we aan diverse praktijkvoorbeelden, zoals van mensen die uit hun tijdelijke woning waren gezet en in de maatschappelijke opvang terecht waren gekomen. Dit soort voorbeelden dienden als input voor de handreiking.’ 

Vragen en voorwaarden 

Om te beoordelen of mensen recht hebben op een briefadres stellen gemeenten vaak zeer gedetailleerde vragen en voorwaarden, zegt Diederik. Bijvoorbeeld over het aantal nachten dat je verblijft op een adres. Of ze vragen of je regiobinding hebt. Op zich is het logisch dat een afdeling Burgerzaken een heel feitelijke beoordeling doet. Maar de vraag is eigenlijk heel simpel: heb je een woonadres of verwacht je op een stabiel adres te kunnen verblijven? Zo niet, dan is daar het briefadres dat ervoor zorgt dat je je kunt inschrijven.’ 

Multidisciplinaire teams 

Maar het gaat volgens Martine niet alleen om een inschrijving. ‘Het gaat ook om ondersteuning wanneer inwoners zich in een kwetsbare situatie bevinden. Sommige gemeenten werken daarom samen in multidisciplinaire teams, met medewerkers van de afdeling Burgerzaken en mensen uit het sociaal domein. Ze bespreken gezamenlijk casussen. Daarbij vragen zij zich niet alleen af hoe zij deze kwetsbare inwoners moeten inschrijven, maar ook welke hulp deze mensen nodig hebben om in een stabiele sociale situatie te komen. Het gaat immers niet alleen om het verstrekken van een adres maar ook om de vraag hoe je iemand weer toekomstperspectief geeft, en wat iemand nodig heeft om op eigen benen te staan en een eigen inkomen te verwerven.’ 

Diederik de Klerk - procesmanager bij Divosa

Nog veel winst te behalen 

En dat is volgens Diederik precies waarvoor de handreiking is bedoeld. ‘Die beschrijft verschillende methodes waarop afdelingen Burgerzaken en het sociaal domein kunnen samenwerken bij het proces rondom de inschrijving van dakloze mensen. Sommige gemeenten pakken dat dus al op een goede manier op. Maar wij denken dat er nog veel winst valt te behalen. Een multidisciplinaire aanpak kan bovendien als positief effect hebben dat een briefadres minder lang nodig is.’ 

Maatwerk 

De methodes en aandachtspunten die de handreiking beschrijft zijn er voor alle gemeenten. ‘Dit betekent overigens niet dat je ontkomt aan maatwerk, simpelweg omdat je naar elk afzonderlijk individu moet kijken’, aldus Martine. ‘Gelukkig is daar ruimte voor. Als iemand bijvoorbeeld ergens langer kan verblijven en de eigenaar van het logeeradres bang is dat de registratie gevolgen heeft voor zijn uitkering, kan er een uitzondering worden gemaakt via de ontheffing op de kostendelersnorm.’ 

Álle gemeenten 

Diederik benadrukt dat de wetwijziging gevolgen heeft voor álle gemeenten. ‘Als het om dak- of thuislozen gaat kijkt men al snel naar de centrumgemeenten. Maar ook kleine gemeenten moeten vanaf 1 januari mensen indien nodig helpen aan een briefadres. Géén inschrijving kan dan niet meer.’  

Processcan 

Afgelopen najaar is de handreiking gereed gekomen. Martine: ‘Om tot deze handreiking te komen zijn we begonnen met een zogenoemde processcan. We hebben tientallen professionals van gemeenten, maatschappelijke opvang, vrijwilligersorganisaties en belangenvertegenwoordigers geïnterviewd. Bovendien hebben we mensen uit de doelgroep zelf gesproken. Op basis daarvan hebben we een concept-handreiking opgesteld, die we hebben voorgelegd aan gemeenten, betrokken ministeries en belangenorganisaties. Zij hebben het concept gelezen en van commentaar voorzien.’ 

Voorlichtingsbijeenkomsten 

Inmiddels is de handreiking beschikbaar. In november vonden de eerste voorlichtingsbijeenkomsten plaats. Op 25 januari a.s. volgt nog een voorlichtingsbijeenkomst voor gemeenten. Martine en Diederik: ‘We geloven er namelijk sterk in dat je hierover moet praten en dat je alleen in goede samenwerking mensen met sociale problemen kunt helpen en tot gewenste resultaten kunt komen.’ 

Meer informatie 

Handreiking briefadres